Sansarbekken i Odda rann tidlegare ned Tjoadalen. Det hadde han gjort i mange år og grave seg ned gjennom morenesand, slik at dalen langsamt vart forma. Namnet Sansarbekken er gamalt og speler antakeleg på ordet «sand». Det gjekk for det meste smått og roleg for seg, bekken treivst med å vere bekk. Det var kanskje lett å gløyme på gode dagar, når sola skein, at Sansarbekken også var ein typisk «flaumbekk».
Løysing: tildekking
Sjølv om bekken kanskje ikkje var så stor, likte han godt å grave. Det var nok av sand å ta av og mange, lange år med fridom til å forme landskapet. Men noko skjedde. Menneske skjedde. Politiske saker skjedde. Allereie i 1920 beskriv eit brev til Odda herad «Sandskarbækken» slik: Bækken har nu ganske mistet sin karakter av bæk, og maa nu nærmest sammenlignes med en aapen kloak. Den fortvilte grunneigaren bed vidare kommunen om å dekkje til den generande bekken.
At sanitærtilhøva ikkje var på topp i 1920, og at ting fort kunne hamne i bekken, er vel ikkje ei stor overrasking. Men det er interessant å sjå kor tidleg Sansarbekken vart sett som eit problem – som måtte løysast gjennom tildekking.
I 1929 vedtok Odda heradsstyre samrøystes at Sansarbekken skulle kanaliserast. Samstundes valde politikarane å spare pengar på å redusere kanalbreidda til 1,5 meter der dette var mogeleg. Under reguleringa vart bekken lagd delvis i kanal og under bakken ned Tjoadalen og gjennom Nyland. Den nye Tjoadalsvegen, bygd i 1932–34, kryssa bekken på fire stader.
Sansarbekken var framleis nær og ein del av dagleglivet, sjølv når ein ikkje kunne sjå han. Slik viser han att i erindringane. Ruth Skeie Fosse fortel i Odda i manns minne om barndomsåra på Nyland i Odda i 1930–1940-åra. Her kjem ho inn på nærleiken til Sansarbekken: «Når vi var inne i ‘Langebutikken’ i tunge regnversperiodar, hørte vi kor steinane buldra under golvet, for Sansarbekken gjekk under huset!»
Storflaum
Det tunge regnvêret var ikkje noko å spøkje med. I 1932 vart det storflaum i Sansarbekken. Han delte seg i tre på Eidesmoen, og mykje skade vart det ut av den ustyrlege bekken, på eigedomar og dyrka mark. Avisa Hardanger skriv (20. desember 1932):
«Det saag lenge spelegt ut, og fleire folk maatte røma husi sine midnættes. Tvo griser heldt paa og drukna, men det lukkast aa faa liv i dei att, vert det fortalt.»
Under den neste storflaumen, som mellom anna råka Nyland hardt i 1938, trudde folk at det var sjølvaste Sandvinsvatnet som kom fløymande, så uhyggjeleg var opplevinga. I den lokale og særs populære revyen Flommen kommer, med Petter Tjelle i spissen, vart 1938-flaumen likevel handsama med ironi og humor i ei vise av tekstforfattar Olav Erichsen. Her kjem eit kraftig stikk til kommuneingeniøren, som litt uforskyldt vart utpeikt som ansvarleg for den altfor puslete kanaliseringa. Slik hugsar Bjarne Lutro delar av teksten i Odda i manns minne:
Som insjenør der er eg sterk,
Om eg skal sei det sjølv,
Og Sansarbekken er mitt verk,
Med rist og lite høl.
Så nydelig den renner der,
Og ingen gjør fortred.
I alle fall så lenge det er
Oppholdsver!
Å du herlige Sansarbekk
Med deg får eg arbeide hele mitt liv.
Trass i den noko urettferdige ansvarsfordelinga i teksten har han særlig rett på eitt punkt: Arbeidet med den gjenstridige bekken ville aldri ta slutt.
Hemn?
I 1942 avgjorde Hardanger heradsrett at både Odda heradskommune og Odda bygningskommune var erstatningspliktige for flaumskadar, og kommunen gjekk vidare med nye planar om å kanalisere Sansarbekken for å hindre flaum. I 1955 tilrådde Industridepartementet etter søknad frå kommunen at Sansarbekken skulle kanaliserast – denne gongen sørover til Sandvinsvatnet. Grunngjevinga gjekk i stor grad ut på at Eidesmoen skulle nyttast til bustadar. For å sikre at Sandvinsvatnet ikkje skulle fløyme over med den auka vasstilgangen frå Sansarbekken, vart utløpet mot elva Opo utvida.
I 1959 skriv Hardanger Folkeblad at det gamle elveleiet gjennom Tjoadalen skulle fyllast att med grus og kalksubb frå Smelteverket. Avisa skriv òg same staden at Sansarbekken har skaffa mykje arbeid og bry med flaumherjingane sine, men at bekken no er «ein saga blott». Saka var lagd daud.
Men så skjedde likevel det som ikkje skulle skje: Flaum! Den 18. oktober 1962 fall det over 80 mm nedbør i løpet av ca. seks timar. Sansarbekken vaks, kanalen som var laga til han, var altfor trong. Bekken fann attende til det tidlegare løpet sitt ned Tjoadalen, sjølv om dette no var fylt att. Bekken hadde vorte til elv, han vart sterk og trassig og brydde seg ikkje om menneska, hus, vegen eller knuslete kanalar. Han hugsa kor han høyrde til, kor han brukte å gå. Om Sansarbekken var skapt til å ete sand, tok han føre seg av den nye menyen: grus, kalksubb frå Smelteverket, vegdekke og mur. Store jafs forsvann med vatnet.
Hardanger Folkeblad fortel at flaumen i 1962 gav større skadar enn storflaumen i 1938, og kommenterer: «Det var atter den fårlige Sansarbekken som skapte seg til.»
Ein kan nesten sjå at det ligg vilje i ei elv; personlegdom, livskraft og sjølvsentrert pågangsmot. Og sett i eit slikt bilete liknar flaumen på hemn. Og forsøka på temminga av vatnet kan likne ei menneskeleg handling av hybris.
Levande vesen
Det er nyleg publisert ei bok som stiller det store, undrande spørsmålet: Is A River Alive? Forfattar Robert Macfarlane skriv her om elva som noko som kan leve, men òg verte sjuk og døy. Elva er prisgitt menneska, som alltid er på jakt etter noko vi kan utnytte, for vekst og eiga overleving.
Gjennom eldre avisartiklar ser vi at vårt lokale eksempel, Sansarbekken, tidleg har vorte utpeikt som ein motstandar for befolkninga, som noko farleg og plagsamt som må nedkjempast.
«If you find it hard to think of a river as alive, try picturing a dying river or a dead river», skriv Macfarlane og held fram: «This is easier. We know what this looks like. We know how it feels.» Forfattaren viser oss prosessar i ulike land for å gje elver større vern, mellom anna gjennom å gje dei eigne rettigheiter, som ein juridisk person. Fordi dei er levande vesen.
Ansvaret til eit sivilisasjonsmuseum
Museet eg jobbar på, Kraftmuseet, kan reknast for å vere eit sivilisasjonsmuseum. Vi formidlar mellom anna historia om den tidlege vasskraftutbygginga i Tyssedal og korleis ho la grunnlag for industrien. Vi ønskjer òg å formidle konsekvensane for vassdraget som har vorte temt, demt opp, lagt i røyr og utnytta til kraft. Men det er så mykje anna vi skal rekke over når publikum står utanfor Tysso I kraftstasjon og tek innover seg den storslagne arkitekturen og den utrulege historia.
Vi fortel om kraftproduksjon, om industrireisinga og utviklinga av det moderne industrisamfunnet. Korleis kan vi i større grad fortelje om fisken, om oksygeninnhaldet i den utnytta vasskjelda, om endringar i biotop og biomangfald?
Gjennom å nytte fabelfiguren Fossegrimen har vi med hell formidla tapet av rennande fossar for barn. Det er lett for barna å forstå at Fossegrimen vert lei seg og forarga når fossen hans vert øydelagd. Men miljøkonsekvensane ved regulering er også dei ein ikkje like lett kan sjå. Den kanaliserte elva er ute av syne, og med tida vert ho ute av sinn – så lenge ho går der vi har bestemt at ho skal gå.
Konsekvensane
Sansarbekken vart pressa til å gjere noko han ikkje ville, å vike når menneska ville byggje veg, hus og infrastruktur. Det sluttar aldri å forundre oss kor sterk vilje som ligg i vatnet når det skal fram i store mengder, kvilelaust og febrilsk, umogeleg å temme eller kontrollere. Skadane vert store, sjølv når vi trur vi har dimensjonert for å ta unna for storflaumen.
Er det noko liv att i Sansarbekken? Er han sjuk? Døyande?
I 2014 vart iallfall fleire sjuke av å drikke frå bekken der han rann, meir eller mindre freistande, like forbi fotballbanen og skuleplassen ved Odda ungdomsskule.
Nokre stader i verda har ein gått inn for å avdekke elver som har vore lagde under bakken, såkalla ghost rivers. På engelsk vert avdekkinga kalla daylighting, ei omfattande form for naturrestaurering. Det er vanskeleg å sjå for seg at Sansarbekken, regulert som han er av omsyn til tryggleik og ny infrastruktur, eller elver nytta til kraftutvinning, for den del, skal få attende sin opphavlege plass og fysiske dimensjon i naturen. Infrastrukturen som er etablert, gjer dette vanskeleg, og kraftbehovet vert ikkje mindre.
Likevel kan formidlinga av desse elvene ha ein viktig funksjon. Som museum kan vi verte flinkare til å informere om kva for naturinngrep som er gjorde, og kva som er konsekvensane av dei. Og som samfunn burde vi snakke meir om kva for nye inngrep vi er viljuge til å leve med, og kva som vert for omfattande og skadeleg. For oss, for menneska i framtida, for landskapet – og for elvene.
Her bør sivilisasjonsmusea bidra med å setje dagsorden.
Denne artikkelen står på trykk i Museum nr 4 25. Fleire av artiklane er digitaliserte, og kan lesast på nettsidene våre. Les også fleire kronikkar og presentasjonar av spennande museumsprosjekt. Vil du lese alt, kan du kjøpe enkeltutgåver eller abonnement i Tekstallmenningens nettbutikk.
